Jaarverslag 2017

Rechtspraak in 2017

3 Toekomstgerichte rechtspraak

3.1 Ontwikkeling van de rechtsstaat

De rechtsstaat is in 2017 kwetsbaar gebleken. De onafhankelijkheid van de rechters in Polen en Hongarije is ernstig geërodeerd. Maar ook in andere Europese landen hebben aanvallen van politici en media de scheiding tussen de staatsmachten onder druk gezet. Deze gebeurtenissen lieten zien dat de rechtsstaat snel kan beschadigen wanneer het politieke klimaat omslaat. De Nederlandse Rechtspraak zette zich in voor het creëren van waarborgen voor de continuïteit van de rechtsstaat, zowel in wettelijke als institutionele zin.

Binnen het European Network of Councils for the Judiciary (ENCJ) speelde Nederland een voortrekkersrol bij de veroordeling van aanvallen op de rechtsstaat. De ENCJ heeft de Europese Commissie geïnformeerd over de ontwikkelingen en met nadruk gewezen op haar verantwoordelijkheid om de rechtsstaat overal in de Europese Unie hoog te houden. In Nederland heeft de Rechtspraak zijn zorgen in doorlopende contacten met de Nederlandse regering en het parlement uitgebreid gedeeld. De grondwettelijke opdracht om de internationale rechtsorde te bevorderen is immers bij uitstek van toepassing op landen in en rond de Europese Unie. In de media en bij publieke bijeenkomsten benadrukte de Rechtspraak hoe de rechtsstaat in sommige landen ernstig wordt bedreigd of zelfs ontmanteld, en werden rechters uit Polen in staat gesteld hun stem te laten horen.

Nederland is een stabiele rechtsstaat, waarin burgerrechten worden beschermd en conflicten vakkundig beslecht. Het vertrouwen in de Rechtspraak is volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau tussen 2012 en 2017 licht gestegen. Dit betekent niet dat de rechtsstaat in Nederland immuun is voor gebeurtenissen elders in Europa; zij dwongen de Rechtspraak in de spiegel te kijken. Op de in 2017 gehouden bijeenkomst ‘Rechtspraak onder druk in Europa – hoe weerbaar zijn wij?’ concludeerden de deelnemers dat ook de Nederlandse rechtsstaat onderhoud nodig heeft. Daarom vroeg de Rechtspraak de regering en de Eerste en Tweede Kamer in 2017 om gezamenlijk na te denken over de verantwoordelijkheid van de 3 staatsmachten voor het in stand houden en versterken van de rechtsstaat. De rechterlijke macht nodigde hen uit voor een conferentie met de top van de trias politica die in 2018 zal plaatsvinden: ‘Staatsmachten in transmissie: schakelen en scheiden’.

Het onderhoud van de rechtsstaat is in de eerste plaats een opdracht aan de Rechtspraak zelf. In de Week van de Rechtspraak werd de jongerenwebsite rechtvoorjou.nl gelanceerd en bezochten rechters meer dan 100 scholen in heel Nederland om te spreken over rechtspraak en de rechtsstaat (in aanvulling op de meer dan 50 duizend mensen – veelal scholieren – die in 2017 groepsgewijs de rechtbanken, gerechtshoven en bijzondere colleges bezochten). In deze Week wisselden ook 500 prominenten, waarvan de helft rechters, van gedachten over ‘de toekomst van de rechter en de rechter van de toekomst’.

De Rechtspraak analyseerde in 2017 welke eisen de technologische ontwikkelingen, herschikking van internationale verbanden, migrantenstromen en verschuivingen in economie en arbeidsmarkt aan de rechtspraak van de toekomst kunnen stellen. Op basis van gesprekken met een groot aantal deskundigen en vernieuwers uit onder meer het bedrijfsleven, de politiek, wetenschap en de kunst werden 4 scenario’s uitgewerkt voor de rechtspraak in 2030. Een aantal elementen keerde daarbij terug:

  • het vertrouwen in de rechtsstaat hangt samen met het vermogen van de staatsmachten zich tijdig aan te passen aan de eisen van de maatschappij en de tijdgeest.
  • de staatsmachten moeten samenwerken met respect voor ieders rol en verantwoordelijkheid.
  • modernisering hangt af van de durf van de staatsmachten om te experimenteren ook als de uitkomst van die experimenten onzeker is.


De scenario’s zullen dienen als kader bij het bepalen van de volgende Agenda voor de Rechtspraak.